Hayır demeyi bilmek, atılganlıkla birlikte iki temel sosyal beceriyi oluşturur. Hayır demek, eğitim gerektirmez, doğuştan gelen bir yetenek değildir, çünkü bu sadece hayır demekle değil, ne zaman ve nasıl yapılacağını bilmekle de ilgilidir. Bu yüzden hayır deme tekniklerinden ve hayır demeyi öğrenmekten bahsediyoruz. Hayır demek, ileri sosyal becerilerde öğrenmenin bir parçasıdır. Hayır demeyi bilmemek, davranışlarımızın tarafsız bir eğilimi değildir, bizi etkiler ve bunu kararlı bir şekilde yaparak, hayatımızda kontrol eksikliği algılamamıza neden olur. Ve bu, iyi bir duygusal yönetimin anahtarlarından biri olan kontrol algısıdır.
Hayır Diyememek
Bireylerle ilişkilerimizde evet ve hayır kelimeleri göründüğünden çok daha fazla anlam içeriyor. Evet demek genellikle açıklık ve uyumluluk gibi pozitif değerlere sahip bir çerçevede düşünülüyor. Hayır kelimesi ise daha çok kapalılık, tartışmacı, aykırı ve uyumsuz gibi lanse ediliyor. Esasen bu iki kelime de sabit değil. Durumlara göre farklılaşan değerlere sahip. Her iki kelimenin dengeli bir şekilde kullanımı ile sağlıklı bir iletişim ortamı yaratılabilir. Böylece gereken bireysel sınırlar çizilebilir. Başka insanlardan ayrışan isteklerimizi, değerlerimizi ve prensiplerimizi sürdürmek adına en önemli yol ise gerektiği zaman hayır diyerek sınırlarımızı açıkça ifade etmektir.
Öyleyse, neden hayır diyemiyoruz? Bunun en basit nedenlerinden biri, karşımızdaki bireye özellikle de sevdiğimiz insanlara yardımcı olmak istememizdir. Aslında bunda bir terslik görünmüyor. Fakat eğer ki net bir biçimde sınır koymakta zorlanıyorsak ve hayır demek istediğimiz halde bunu söyleyemiyorsak, başka insanlar için harcamış olduğumuz zaman ve enerjiden sonra kendi işlerimiz de aksıyorsa ve bundan ötürü stres yaşıyorsak, o halde bu tutumumuzun çok sağlıklı olmadığı ortadadır. Hayır diyemememizin arkasından nedenlerin bazıları şunlar: herkesi memnun etme gereksinimi hissetmek, ilişkiyi bozmaktan korkmak, çatışmadan kaçınmak, bencil olarak algılanmaktan korkmak, suçlu hissetmemek, uyumlu olmayı istemek, kaba olmamak.
İstesek dahi hayır diyebilmek çoğunlukla pek çoğumuz için kolay bir durum değil. Bu durumun da çocukluktan itibaren gelişen bir sürecin parçası olduğu kesindir. Hayır’ın neden sadece bir sözcükten ibaret olmadığını ve neden içinde çok fazla mana barındırdığını anlamak çok zor değil. Çocuk yaşlardayken fiziksel bakımımızın ve gereksinimini duyduğumuz sevginin devam etmesi adına anne ve babamızı ya da büyüklerimizi memnun etmeyi arzularız. Bundan dolayı bu ilginin devam etmesi maksadıyla onların kuralları ile uyumlu bir biçimde yaşamayı da kabulleniriz. Diğer yandan bazılarımız için bu gereksinim, yetişkinlikte sevgiyi kaybetmeye dönük bir kaygıya dönüşebilir. Bu aşamada çocukluk yaşantılarımızı güncel ilişkilerimize yansıtarak, kendi taleplerimizden taviz vermek pahasına da olsa karşı taraftaki insanları memnun etmeye odaklanırız.
Hayır Demek Neden Bu Kadar Zor?
Hayır demenin insanlar için zor olmasının ilk nedeni reddedilme korkusudur. Belki de başkalarının bizim hakkımızda kötü bir şey düşündüğünden veya başkalarının tepkisinden korktuğumuz için. Örneğin, başkalarına hayır dersek bencil veya duyarsız olacağımızı düşünüyoruz.
Diğer bir neden ise öğrendiğimiz davranış tarzlarından kaynaklanıyor olabilir. Bunu yapmanın diğer insanlara zarar verebileceğine inanmak. Bu, istekleri reddetmenin veya söylemenin kabalık ya da zalimliği bile ifade edemeyeceği fikrini bize sabitler.
Başka bir farklı neden, nasıl yapılacağını bilmemek olabilir. Bu sadece hayır deme meselesi değil, aynı zamanda bunu doğal olarak, empatiyle, yüzleşme veya saldırganlık yaratmadan ifade etme meselesidir. Çoğu zaman hayır demeyiz çünkü yeterli becerimiz yok.
Başka bir sebep de geçmişte kötü deneyimler yaşamış olmamız ve bu da kaçınmacı tepki verme alışkanlığı yaratmış olabilir. Olumsuz deneyimler yaşadığımız için hayır dememiz daha zor.
Ve genel olarak, temel neden, hayır dediğimizde ortaya çıkan hoş olmayan duygulardan kaçınmak olacaktır. Bir sınır koyduğumuzda endişeli, gergin, ıstıraplı hissedebiliriz… ve basitçe, bazen bu duyumlardan “kaçmak” istiyoruz ve hayır demekten kaçınmanın daha kolay olduğuna karar veriyoruz.
